Ο Στυλιανός Αλεξίου και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος συνομιλούν για την ελληνική λογοτεχνία

Καθημερινή (15/2/11)

Του Σπύρου Γιανναρά

Στυλιανός Αλεξίου & Ζήσιμος Λορεντζάτος: «Αλληλογραφία 1967 – 2003». Επιμέλεια Κώστας Μπουρναζάκης. Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη 2010, σελ. 167.

 

Η αλληλογραφία δύο μεγάλων αναστημάτων

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. Η πρόσφατα εκδοθείσα αλληλογραφία του κορυφαίου φιλολόγου Στυλιανού Αλεξίου με τον μεγάλο κριτικό της λογοτεχνίας Ζήσιμο Λορεντζάτο μας αποκαλύπτει πολλά, τόσο για την προσωπικότητα των δύο ανδρών όσο και για το βάθος και το κάλλος μεγάλων έργων της λογοτεχνίας μας. Η αλληλογραφία αυτή η οποία δύναται να διαβαστεί σαν μια ενιαία συζήτηση για τη λογοτεχνία, αποτελεί επίσης τεκμήριο ή μάλλον το ιστορικό μιας στέρεης φιλίας, ριζωμένης στον αμοιβαίο σεβασμό, σε κοινές μύχιες αγάπες και ένα συγγενικό, πολύ συχνά, «κοίταγμα του κόσμου και της ζωής».

Η πλειονότητα των επιστολών που ανταλλάσσουν οι δύο άνδρες περιέχουν κρίσεις και σχόλια οι οποίες αναφέρονται στα βιβλία –ως επί το πλείστον τα δικά τους– που αποστέλλουν ο ένας στον άλλον, άμα τη εκδόσει τους. Λίγες είναι οι ευρύτερες σκέψεις και οι φιλοσοφικές κρίσεις που μπορεί να κορφολογήσει ο αναγνώστης. Η εύκολη, δε, ροπή προς την κατάθεση στοιχείων του ιδιωτικού βίου, που χαρακτηρίζει άλλες αλληλογραφίες, απουσιάζει από εδώ εντελώς. Υπό μίαν έννοια πρόκειται για τη φιλολογική αλληλογραφία δύο κορυφαίων αναστημάτων των ελληνικών Γραμμάτων.

Ενώ όμως, ο αναγνώστης σχηματίζει αμέσως την εντύπωση ότι έχει να κάνει με δύο όχι απλώς έγκριτους, αλλά σπάνιας ευρυμάθειας φιλολόγους, η άρνηση του Λορεντζάτου να αποδεχθεί τον εν λόγω (ακαδημαϊκό) τίτλο μοιάζει να υπογραμμίζει μια λεπτή αναμεταξύ τους διαφορά στον τρόπο προσέγγισης της λογοτεχνίας και της ποίησης.

Ο Λορεντζάτος υπογραμμίζει διαρκώς ότι δεν είναι φιλόλογος («δεν είμαι επιστήμονας» και «όμως τι να κάνω που δεν είμαι φιλόλογος»), επισημαίνοντας ότι πορεύεται με γνώμονα «τη μυρωδιά και την αγάπη που τρέφει για τα μνημεία της γλώσσας μας». Σύμφωνα με τα αυστηρότερα όμως αντικειμενικά κριτήρια, πρέπει να λογίζεται ως φιλόλογος με όχι ευκαταφρόνητη σκευή. Διότι, αν και εγκατέλειψε τις φιλολογικές σπουδές δίχως να πάρει πτυχίο, είχε περάσει όλα τα μαθήματα μέχρι και τα περιβόητα «Θέματα», τις πτυχιακές εξετάσεις σε αρχαία ελληνικά και λατινικά, που σήμερα θα προκαλούσαν ίλιγγο, αν όχι λιποθυμία, ακόμα και σε φιλόλογους καθηγητές πανεπιστημίου. Η επιμονή του Λορεντζάτου δεν είναι, νομίζω, δείγμα φτηνής μετριοφροσύνης, αλλά κρύβει μεγαλύτερη φιλοδοξία. Αν όχι εκείνη του ποιητή (έναν τίτλο που –αδίκως νομίζω– αποποιήθηκε στο δοκίμιο ΙΙ για τον Κάλβο), οπωσδήποτε του ανθρώπου της ποίησης. «Πρέπει να παρατηρήσω από την αρχή πως υπάρχει μια διάσταση ή διαφωνία (διαφορά) ανάμεσα στη φιλολογία, τη φορά τούτη, όχι στη φιλοσοφία, και στην ποιητική τέχνη των ποιητών (ποιητική) και πως οι σοβαρότεροι ακόμα φιλόλογοι –όπως εσύ– μπορεί να είναι, στην καλύτερη περίπτωση, το πολύ φίλοι των ποιητών, αλλά όχι τεχνίτες της ποίησης», σημειώνει σε επιστολή του στον Αλεξίου με αφορμή την έγκριτη δική του έκδοση των ποιημάτων και των πεζών του Σολωμού. Τούτη η διάσταση ή διαφορά παρουσιάζεται με τον πλέον ανάγλυφο τρόπο από το 56ο μέχρι το 63ο γράμμα, στη διαφωνία τους σχετικά με τη μετάφραση ενός χωρίου του «Ζήνωνα», της Κρητοεπτανησιακής τραγωδίας που επιμελήθηκε ο Αλεξίου. Η διαφωνία έγκειται στο εάν και κατά πόσο είναι δόκιμη η παρομοίωση της ζωής με το σκόρπισμα της άμμου στην παραλία, η οποία παράλια άμμος, σύμφωνα με τον Αλεξίου, δεν σκορπάει. Ο Αλεξίου, ως φιλόλογος, βρίσκει ύστατο καταφύγιο της επιχειρηματολογίας του στον «κανόνα της φιλολογίας», όπου, όπως λέει, δεν έχει ξανασυναντήσει τέτοια μεταφορά. Ο δε Λορεντζάτος διαβάζει την ποίηση με μοναδικό κριτήριο τη συγκρότηση νοήματος. Με γνώμονα, δηλαδή, το νόημα που επαληθεύεται όχι μόνον από τα κείμενα, αλλά πρωτίστως από το βίωμα, την ίδια τη σάρκα της ζωής με την οποία τρέφεται, όπως επιμένει ο Λορεντζάτος, η ποίηση. Ο Λορεντζάτο, λοιπόν, τοποθετεί τον εαυτό του στη θέση του κριτικού της λογοτεχνίας, δηλαδή στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στον φιλόλογο και στους «τεχνίτες της ποίησης». Ο κριτικός είναι υπ’ αυτήν την έννοια ένας φιλόλογος που έχει αφιερωθεί στον φωτισμό του νοήματος και όχι στην αποκατάσταση ή στην επιμέλεια του κειμένου. Γι’ αυτό και οι παρατηρήσεις του Λορεντζάτου δεν αφορούν ποτέ αυστηρά και μόνον τους γραμματοσυντακτικούς ή τους θεωρητικούς κανόνες της φιλολογίας έχουν πάντοτε ως στόχο την αποσαφήνιση του νοήματος του κειμένου. Η θεμελιώδης, μ’ άλλα λόγια, διαφορά έγκειται στο ότι ο φιλόλογος αποσκοπεί στην αποκατάσταση του κειμένου, ενώ ο κριτικός ή ο ποιητής στην αποκατάσταση του νοήματος του κόσμου.

Στο ίδιο μεταίχμιο μεταξύ φιλολογίας και κριτικής αμφιταλαντεύεται και ο επιμελητής της εν λόγω αλληλογραφίας, φιλόλογος Κώστας Μπουρναζάκης. Διαβάζοντας προσεκτικά τον εμπεριστατωμένο πρόλογο και τις εμβριθείς, αναλυτικές υποσημειώσεις του, έχει κανείς την εντύπωση ότι προσπαθεί να τοποθετηθεί εμβόλιμα στην ολότελα ξένη για κάθε επιμελητή, θέση του τρίτου συνομιλητή. Συμπληρώνει τις πολυπληθείς σημειώσεις του, οι οποίες θα προσιδίαζαν περισσότερο σε μια ογκωδέστατη αλληλογραφία που σπάνια διαβάζει κανείς απνευστί, με τις δικές του απόψεις και αντιρρήσεις. Ανάγει εαυτόν σε υπερασπιστή απέναντι στα σχόλια των δύο φίλων, ακόμα και του ιλιγγιώδους ποιητή Αγγελου Σικελιανού. Εντύπωση δε προκαλεί το γεγονός ότι το βιβλίο ολοκληρώνεται με ένα επικριτικό για τον Λορεντζάτο κείμενο στο επίμετρο του καθηγητή φιλοσοφίας Κ. Ανδρουλιδάκη. Ωστόσο, η εξαιρετική αυτή αλληλογραφία συνιστά σημαντικό συμπλήρωμα στο λορεντζατικό corpus και στην εργογραφία του Αλεξίου, και ένα ακόμα στολίδι στις εκλεκτές εκδόσεις της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ηρακλείου.

Πηγή: kathimerini

Advertisements
This entry was posted in Μέλισσα Ισοκράτη and tagged , , , . Bookmark the permalink.

One Response to Ο Στυλιανός Αλεξίου και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος συνομιλούν για την ελληνική λογοτεχνία

  1. Ο/Η ♣ nigromontanus λέει:

    Άγγελοι της Ιστορίας και νεοτερικοί ψευδοπροφήτες
    Περί ιστορίας, κρίσης, καταστροφής, με αναφορά στον Ζ. Λορεντζάτο.

    http://nigromont.wordpress.com/2013/03/03/%ce%ac%ce%b3%ce%b3%ce%b5%ce%bb%ce%bf%ce%b9-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%af-%cf%88/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s